Dzień Edukacji Narodowej – dawniej, wczoraj i dziś…
14 października każdego roku obchodzimy, wiadomo… Dzień Nauczyciela. Tak popularnie nazywamy Dzień Edukacji Narodowej, w którym dziękujemy nauczycielom za trud, ale też upamiętniamy powstanie Komisji Edukacji Narodowej. Ktoś pamięta, którego roku powołano do życia KEN? Zakładam, że może połowa z nas trafnie podałaby rok, ale by nie przedłużać… było to w 1773 roku.
W tym momencie musimy sięgnąć do kart historii Polski, aby zrozumieć tamte uwarunkowania, bo rok wcześniej czyli w 1772 roku był… I rozbiór Polski i tę datę już każdy pamięta. Wiem, tamten czas źle nam się kojarzy, ale Drodzy Czytelnicy, zastanówmy się przez chwilę jaka sytuacja panowała wówczas na terenie okrojonej Rzeczypospolitej, a zwłaszcza w domach polskich. A strach pomyśleć, a co dopiero żyć…
Kraj przeżył przepotężny wstrząs, zarówno polityczny, administracyjny, gospodarczy, etc., etc. Sytuacja w Polsce była bardzo złożona, wręcz niewyobrażalna i kuriozalna. Trzech oprawców z trzech stron świata dokonało grabieży części terenów kraju wraz z ludnością. Rzeczpospolita straciła 30 % swoich ziem i 1/3 swoich mieszkańców. Fakt ten zadziałał zarówno niedowierzaniem jak i otrzeźwieniem niektórych elit, oraz podjęciem prób modernizacji (i to głębokiej) pozostałych terenów państwa. Właśnie z tych powodów powołano do życia KEN w 1773 roku.
„Mądry Polak po szkodzie”
Czy nie pasuje tu powszechnie znane powiedzenie: „Mądry Polak po szkodzie”?
Tu muszę przypomnieć, że ta sentencja zaczęła funkcjonować znacznie wcześniej. Po napaści Tatarów na Podole w 1575 roku Jan Kochanowski w Pieśni V („Pieśń o spustoszeniu Podola”) wydanej w 1586 roku używa właśnie tego powiedzenia, już jako ogólnie znanego. Kochani, muszę przytoczyć ostatnią zwrotkę tej pieśni. Przeczytajcie Państwo ten tekst w wersji oryginalnej:
„Cieszy mię ten rym: <mądr Polak po szkodzie>,
lecz jeśli prawda i z tego nas zbodzie,
nową przypowieść Polak sobie kupi,
że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.”
Przykre, ale czasami… prawdziwe. Wracamy do wstrząsu narodowego, jaki miał miejsce w 1772 roku. Przypomnijmy jednym zdaniem ogrom ubytku i strat w wyniku tragedii narodowej – I rozbioru Polski:
Ubyło ziem (200 tys. km²) i mieszkańców (4,5 miliona).
Powołanie Komisji Edukacji Narodowej
Chęć reform po tej grabieży i po atakach na polskość (co stało się normą) była tak silna, że 14 października 1773 roku powstaje Komisja Edukacji Narodowej, powołana przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W skład jej kolegium wchodzili m.in. Ignacy Massalski (biskup wileński), Michał Poniatowski (brat króla), książę Adam Czartoryski (polityk, publicysta, mecenas sztuki) i inni uznani magnaci. Jakie zadania stawiano przed powołaną Komisją?
W państwie, w którym zapanowały podziały, chaos, a nasilały się wpływy zaborców, pojawiła się nadzieja właśnie w postaci nowego organu administracyjnego, który po dyskusjach i wstępnych analizach jego członków… zdecydował się na scentralizowaną, jednolitą naukę w języku polskim i prowadzenie edukacji dla wszystkich stanów społecznych. Zaczęto uczyć poszczególnych dziedzin, takich jak historia, geografia, fizyka i nauka języka ojczystego czy nauki przyrodnicze. Wprowadzono podręczniki szkolne i obowiązek (!) kształcenia nauczycieli.
Czego dokonała Komisja Edukacji Narodowej?
Powołana instytucja, jaką była w tamtym okresie Komisja Edukacji Narodowej miała na swoim koncie wiele osiągnięć. Oto niektóre:
– przeprowadzenie gruntownych reform w szkolnictwie;
– osobnym przedmiotem szkolnym staje się język polski;
– utworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które m.in. opracowało pionierskie podręczniki i całą, polską terminologię w dziedzinach różnych nauk, takich jak chemia, fizyka czy matematyka. Z tych podręczników korzystano przez wiele kolejnych lat, z niektórych jeszcze w czasach II Rzeczpospolitej;
– wprowadzono w innej postaci (jak dotychczas) zajęcia z wychowania fizycznego;
– przeprowadzono reformę szkolnictwa wyższego – Akademii Krakowskiej i Wileńskiej;
– wprowadzono obowiązek kształcenia nauczycieli i organizowano dla nich seminaria.
Edukacja, która przetrwała trudne czasy
Tyle z kart historii – dawnej, osiemnastowiecznej Polski. Swoją drogą… powołanie w trudnym historycznie momencie tak pionierskiego, państwowego organu administracyjnego (KEN), którego nie miał żaden kraj europejski, a dzięki któremu m.in. kształcono nauczycieli – było wielkim dobrem narodowym, które wydało owoce w jeszcze trudniejszych czasach, gdy Polska zniknęła z map, a nauczanie polskich wartości przeniosło się pod dachy domostw, dzięki istniejącej kadrze nauczycielskiej.
Od Dnia Nauczyciela do Dnia Edukacji Narodowej
Przenosimy się w czasy nam współczesne. Od 1972 roku w dniu 14. października obchodziliśmy Dzień Nauczyciela, upamiętniając tym świętem rocznicę utworzenia właśnie Komisji Edukacji Narodowej w 1773 roku, zaś w roku 1982 przekształcono DN w Dzień Edukacji Narodowej, mimo to dawna nazwa przetrwała w języku potocznym. Krótko i kolokwialnie mówiąc… 14. października każdego roku obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej zwany powszechnie Dniem Nauczyciela. Tyle.
Jak świętowano w szkołach w czasach PRL-u?
Jak świętowano w szkołach w latach PRL-u Dzień Nauczyciela? Był to dzień wolny od zajęć szkolnych, ale i tak wszyscy przychodzili do szkół, bo organizowano akademie, wręczano nauczycielom goździki i laurki.
Szkoła Podstawowa nr 10 – sto lat historii
Z okazji obecnego Dnia Edukacji Narodowej przypominamy Czytelnikom historię Szkoły Powszechnej nr 10 na Zawodziu. Jej pierwszy gmach oddano do użytku w 1926 roku – zatem świętujemy w 2026 roku 100-lecie budowy pierwszego gmachu szkolnego! Gratulujemy słynnej „dziesiątce!”. Więcej informacji znajdziecie Państwo w szkolnych archiwach SP 10, która je prowadzi wyjątkowo i wzorowo. Na zdjęciu widzicie Państwo obecny budynek szkoły.
Szkoła – miejsce nauki i rozwoju
A obecnie? Szkoła to znacznie więcej niż lekcje, podręczniki, sprawdziany i oceny. To również miejsce, w którym młodzi ludzie zdobywają pierwsze doświadczenia, nawiązują przyjaźnie, odkrywają swoje zainteresowania i uczą się współpracy z innymi. Ogromną rolę odgrywają w tym nauczyciele, którzy nie tylko przekazują wiedzę, ale także inspirują, wspierają i pomagają uczniom odnaleźć własną drogę. Warto pamiętać, że dobra edukacja to nie tylko przygotowanie do egzaminów, lecz także kształtowanie ciekawości świata, odpowiedzialności i wzajemnego szacunku.
Niech szkoła będzie miejscem rozwoju
Póki co… świętujmy Dzień Edukacji Narodowej, zwany ciągle Dniem Nauczyciela. Pedagogom i uczniom życzymy wszystkiego co najlepsze i edukacyjnie najwłaściwsze.
W karty historii Polski zaglądał… Jerzy Nowakowski
Fot. Tomasz Wójciak
